Kisha e Shën Sofisë

KISHA E SHËN SOFISË

murale

I

Vezirët po zgjoheshin njëri pas tjetrit. Meqenëse asnjëherë nuk ishin gdhirë aq pranë (shatonja e ministrit të Luftës ishte pothuaj ngjitur me atë të ministrit të Punëve të Jashtme, dhe kjo e fundit dy hapa larg nga shatorja e vezirit të madh, çka e bënte edhe më të rrokshëm shkallëzimin), pritej që, si në çdo shtet të përsosur, ata të ngriheshin nga gjumi sipas shkallës hierarkike. Mirëpo ishte mëngjesi i 30 majit, kaltërsia e qiellit ishte marramendëse, veç kësaj, shumica e tyre ishin të bindur se, bashkë me Konstandinopolin, krishterimi i gjithë ishte rrëzuar, kështu që lajmi se veziri i madh ishte zgjuar ndërkaq, e ata ishin ende në shtrat, nuk iu duk kaq i fundjetshëm. Disa, ashtu sië pritej, kishin brofur në këmbë, por kishte pasur të tjerë, që edhe pa qenë të plagosur, ishin kthyer në krahun tjetër, për të përfituar edhe një grimë gjumth, madje flitej se drejtori i Pallatit të Éndrrave i ishte përgjigjur thirrjes lajmëruese të fqinjit të tij, ministrit të Thesarit, me fialët: „mos më çaj kryet“

Vetëm kur u mor vesh se vetë sulltani ishte zgjuar, gjithçka u lékund si né një tërmet. Ata ngriheshin rresht, me sy të fryrë, me qeska të zeza poshtë tyre, shkëputeshin mundimshëm nga vargorët e gjumit, donin të shpëlanin gjakun që iu dukej se i kishte përlyer përsëri në éndrra, të befasuar shihnin njëri-tjetrin, thua se habiteshin dhe vetë se si kishin mundur të dilnin nga ato guva, thoshin: ç’ishte ky gjumë plumb, o Zot, disa përligjeshin duke u kujtuar që kishin dy muaj pa mbyllur sy, përmendnin thënien „gjumi ështé vëlla i vdekjes“ e të tjerët thoshin: desh vdiqëm vértet, të sigurt se kishin qenë me fat që e kishin kaluar këtë provë të fundit. Qielli ndriste ngazëllueshëm dhe ata, që një ditë më parë s’e kishin pasur për gjë të rrezikonin jetën te muret e skëterrshme, befas druheshin se mos gërriceshin tani te kulmari i shatorres, i shmangeshin një grethi, qeshnin edhe vetë me këtë kujdes të tepruar, gjersa né vetédijen e tyre mbërrinte i plotë e i ndritshëm mendimi se ishin gdhirë né një kohë të re, vërtet të re, ku jeta çmohej një mijë herë më fort. Që larg, nga kryeqyteti i pushtuar vinte zallahia e ushtarëve, që ishin ndërkaq në orën e tridhjeté të plaçkitjes e të orgjisë. Edhe dyzet e dy orë, tha me vete arkitekt Kauri. Ishte i shtrirë né shtratin e fortë, as i fjetur, as i zgjuar. Ca pamje, me té cilat fare lehté mund të ndërtohej një éndërr dhe po aq lehtë të rrézohej, i rrinin në sy. Përpiqej të merrte me mend se cilat ngrehina ishin rroposur ndërkaq dhe ç’do të shkatërrohej ende në dyzet e dy orët qé iu mbeteshin ushtarëve nga afati triditësh, gjatë të cilit qytetin do ta kjshin në meshirën e tyre. Kishin pritur më tepër, si ata, si komandantët, në mos një javë, së paku, pesë ditë, por urdhri kishte dalé drejt e nga shatorrja e sulltanit: tri ditë, sipas traditës, asnj orë mä shumë. Jashtë u dëgjuan thundrat e një kali që u ndal vështirshëm, pastaj zhurma e njeriut që u hodh përdhé dhe, së fundi, zëri i tij: Tenda e arkitekt Kaurit? E kërkon sulltani, në çast!

Roja e arkitektit u shfaq me fytyrë të llahtarisur. – Arhond, arkitekt efendi, sovrani të kërkon. – E dëgjova, – u përgjigj arkitekti dhe u ngrit. U vesh me ngut, hodhi krahëve zhgunin e bardhë me shenjën e arkitektit të ushtrisë në qafore dhe u nis.

Që larg e kuptoi pak a shumë se përse e thërritnin. Drejt sheshit të madh, përpara shatorres mbretërore, po rendnin, të ndjekur nga rojat e tyre, dinjitarët dhe komandantët e lartë. Kur mbrriti, e mori vesh saktësisht: do të bëhej hyrja ngadhénjyese në Konstandinopol. Me lëvizje të kokës ai iu përgjigj pérshëndetjeve té gjithkahshme. Ngazëllim i tillé s’ishte parë ndonjëheré në asnjë kremtim. Dukej si një gdhirje në parajsë pas një tmerri. Sulltani doli, më né fund, nga shatorrjae tij. Diçka i thoshte vezirit të madh duke treguar tejpamjen. Ishte, me sa duket, ai vetë dhe jo kipci i tij.

Vargani i giatë, pasi kapërceu ngushticën, zbriti nga anijet e u rreshtua prapë në bregun tjetër, ku prisnin kuajt. Që larg, kulmorja e kishës së Shën Sofisë ndriste në diell. Kryqi ishte ende sipër saj. Fytyrat e dinjitarëve ishin të shqetësuara: do té hynte vallë sulltani në ngrehinën që mbante shenjën e mallkuar?

Arkitekti nuk i ndiente më këmbët. Ëndrra për t’u futur né kishén mé të madhe të botës i ishte dukur aq e pamundur, sa dhe pavdekésia. Shpejt, thoshte me vete, shpejt. I dukej se nga çasti në cast, përpara se ata té mbërrinin, kisha do té shembej ose do të shkimej larg.

Kreu i varganit kishte arritur ndërkaq te hyrja. Njerézit ngriheshin mbi shalét e kuajve, për të parë ç’ndodhte te porta. Dégjoheshin fjalët „po hyjnë, po hyjné“.Vezirét po zbrisnin nga kuajt, disa kthenin kryet pas té lemeritur, si té bëheshin gati té iknin me vrap. Porta e kishés po gëlltiste dalëngadalë gjithçka. Falmë, o Perëndi, tha arkitekti, kur kapérceu pragun.

Kryet dhe trupi iu thithén befas nga lart. Një dritésim i pabesueshém, me njé gazavaj midis, vinte qé nga kulmorja. Arkitektit iu duk se po zbérthehej. Muskujt e trupit, dejtë lidhës,kyçet po i béheshin fir me ngut. Ishte befas në qendër të gjithësisé. S‘ e kishte menduar kurrë se drita e burgosur midis mureve të një ngrehine të ishte më e dendur dhe më e pamatë se ajo e lira, ejashtmja. Ai dritésim ishte i tillé qé e treste njeriun dhe ashtu të shtrupëzuar, si në njé ethe qiellore, e hidhte né shtjellat e pafundésisé.

Arkitekti e ndjeu se të gjithé ishin nën goditje. Syté iu ishin zbardhur, ndihej qé ishin duke mposhtur natën brenda vetvetes, dhe terrin dhe kaosin, dhe se kjo ishte më e mundimshme se çdo krusmë.

Ai hetonte fytyrën e sulltanit për të kuptuar ç’vendim do të merrte. Korat e arta rrëzéllinin vajtimthi. Fytyrat e Krishtit e të nënës së tij, madje, dy perandorët e pikturuar të rënë në gjunjë përpara tyre, ishin të gjithë të pikëlluar. Ndihej ende era e qirinjve, dhe e temjanit të meshës së fundit, mbajtur një ditë më parë. Sulltani ngriti prapë kryet drejt dritës së padurueshme, që vinte nga kulmorja. Arkitekt Kauri i mori me mend fialët e tij : Té shembet kjo dritë e paturpshme. Të zhbëhet! Qysh tani. » » ( *Pjesa e I – rë nga Novela “ Kisha e shën Sofisë“ e Ismail Kadaresë , shkruar në prill 1994)

Kjo figurë ka një atribut alt të zbrazët; emri i kartelës për të është xhamia-blu.jpg

Kisha e Shën Sofisë në prozën e Kadaresë

Pas Dostojevskit filozofia e fesë orthodokse merr një zhvillim të ri, veçanërisht pas njohjes më të mirë të Perëndimit. Duke ndjekur rrugën e shkrimtarit të madh, që nga fundi i shekullit XIX deri në Luftën e Parë Botërore, aventura “e filozofisë fetare” ruse do të njohë një zhvillim shkencor, artistik e letrar, i cili është quajtur ndonjëherë “mosha e argjendtë” e kulturës ruse.

Vladimir Soloviov kërkon të afrojë kërkimin perëndimor me kundrimin lindor, në një vizion që paralajmëron ekumenizmin. Në fillim të shekullit XX “ndërgjegjja e re fetare” (Merejkovski, Hipius, Ivanov) duke vënë në zbatim leximet e Nietzsche-s, kërkojnë të bashkojnë dionismin me krishterimin. Të lidhur me këtë ide, më të mëdhenjtë heqin dorë nga ambiguiteti, duke u përshtatur me “antroposogjinë”. Në këtë moment dalin “Sofiologët”, për nder të “Sofisë” do të marrin dhe emërtimin, (Florenski, Bulgakov).

Për filozofin Florenski, Sofia është konceptuar nga njëra anë si një quasi hipostazë e hyjshmërisë, nga ana tjetër si krijesa e parë. Mbi konceptin metafizik të Sofisë kanë shkruar dhe një sërë filozofësh rusë. Sipas një filozofi tjetër, Bulgakov, Sofia merr aspekte të shumëfishta dhe të pasigurta të një demiurgu të krishterë, ajo bëhet shpirti i botës që plazmon botën fenomenale, sipas modelit të ideve “të krijuara” apo “të përfytyruara” nga hyjshmëria trinitare.

Sofia do të jetë, me fjalë të tjera “natura naturanas“. Mbi pozitën e ndërmjetme të Sofisë, pozitë midis ekzistencës absolute dhe botës krijuese, ka hedhur dritë edhe Bulgakovi. Sofia nuk është hapësinore, por themeli i hapësirës. Sofia nuk merr pjesë përmes qenies dhe dinamikës së saj në jetën trinitare, por ajo ka një karakter pritës ballë hyjshmërisë, ajo është “përjetësia femërore” në raport me hyjshmërinë. Duke qenë një prani midis kufijsh, Sofia do të ketë dy shëmbëllime: njëra e kthyer drejt hyjshmërisë – ajo është ikona e hyjshmërisë në udhën e shpërbërjes në hapësirë dhe kohë. Shëmbëlltyra e dytë është kthyer drejt botës. Sofia është themeli johapësinor i hapësirës. Vendi i saj koincidon kështusoj në përsosmëri me të famshmin “topos atopos” nga filozofia platonike, me qiellin pa shtrirje, ku janë lokalizuar “idetë”

Florenski është mendimtari që e afron më tepër Sofinë me hyjshmërinë. Sipas tij Sofia është hipostazë. Tek mendimtarët e tjerë rusë Sofia bëhet: 1. Një ekzistencë atemporale, por jo e përjetshme, dashuri e Zotit për botën e krijesave. 2. Bota e ideve platonike. 3. Demiurg që realizon idetë e përfytyruara nga Zoti. 4. Rregulli dhe mençuria kozmike, uniteti në varietete etj..

Poeti dhe filozofi rumun Luçian Blaga, pas analizës që u bën spekulimeve të filozofëve rusë rreth konceptimit të Sofisë, drejton jo vetëm teologjinë, por edhe filozofinë e krishterë (orthodokse) drejt një drite me mundësi të reja. Në ç’ kuptim? Spekulimet sofianike i ofrojnë teologjisë dhe filozofisë ortodokse si dhe filozofisë laike një terren takimi, një vend asnjanës, ku një shumësi objektesh dhe problemesh mund të trajtohen, sipas kriteresh strikt filozofike, jashtë çdo lloj dogmatizmi rigoroz. (Blaga) Hapësira e fituar jep mundësinë, sipas tij, për të hyrë në debate filozofike me natyrë të theksuar laike.

Në botën bizantine janë ndërtuar shumë kisha me emrin Sofia, por për famën e saj dhe si një monument që bën pjesë në trashëgiminë botërore, është e njohur Kisha e Shën Sofisë, apo (Axhi Sofia) ndërtuar në Kostandinopojë. Kisha konsiderohet për format e saj arkitekturore – shprehja konkrete ndjenjës metafizike të një transcendence që zbret dhe bëhet e dukshme. “Si dallim nga arkitektura gotike, në të cilën më shumë është e shprehur lartësimi i njeriut drejt transcendentes dhe si dallim nga arkitektura e bazilikës romane, që shpreh një jetë paralele, por gjithsesi jashtë transcendencës “(Blaga).

Sofia – metafora e ndërmjetësisë

Vepra e Kadaresë përmasën universale e fiton jo vetëm përmes mesazheve universale, por dhe për nga përmasat fizike të saj. Harta letrare, ofruar nga Ismail Kadare, ka një shtrirje të gjerë në hapësirë dhe kohë, ndonëse në pjesën më të madhe të kohës është shkruar në vendin më të izoluar të botës. Vendi i hetimit të ndodhive letrare fillojnë nga vendi i tij, Shqipëria, duke u zgjeruar deri në Rusi, Kinë, në Lindjen e Afërt, duke përfshirë Greqinë, për të vazhduar zgjerimin në Egjiptin antik, duke mbërritur shpesh në përmasat e kronotopit të botës së hyjve e të ferrit e në viset e pashkelshme onirike të ëndrrës. Shtrirja në kohë mbulon mijëravjeçarë të historisë njerëzore, duke prekur dy skajet: duke filluar me mitin vendas, antikitetin dhe deri tek shembja e komunizmit dhe deri në ditët e sotme. Ajo që do ta shquajë veprën e tij është alternimi i ndodhive, alternimi i rrethanave, alternim i kohëve, duke krijuar kësisoj: kohën mitike, kohën legjendare, kohën historike, kohën fiksionale, të cilat së bashku do të jepnin të magjishmen – kohën romanore.

Konfrontimi i botës perëndimore me atë lindore mbetet një element kyç i këtij universi, përballja e kulturave që i zënë vendin njëra-tjetrës, apo mbivendosen mbinjera-tjetrën, ruajtja apo prishja e drejtpeshimit të tij, i trajtuar në disa rrafshe, ideologjik, politik dhe kulturor dhe veçanërisht në atë të mentaliteteve, dhe fetar. Ky plan i fundit përbën bazën e tregimit “Kisha e Shën Sofisë”. Tregimi trajton një fakt historik: transformimin e kishës së famshme në xhami pas pushtimit të Kostandinopojës nga Turqit. Ky ndryshim parashihte disa modifikime arkitekturore që në mënyrë paradoksale do kryejë një arkitekt i krishterë, (arkitekt Kauri) i cili, për ironi të fatit, është një deledash. Ajo, kisha e famshme, gjithsesi mbetet një hapësirë e shenjtë “androgjene”-gjysmëkishë – gjysmëxhami, ashtu siç do të mbeten shqiptarët pas pushtimit osman: gjysmë të krishterë, gjysmë myslimanë. (Ashtu siç pamë në radhët e mësipërme Sofia mbart në vetvete konotacionin e ndërmjetësisë. Sipas mendimtarëve rusë ajo shënon një zonë të ndërmjetme midis hyjshmërisë dhe botës, por, pas tentativave për modifikimin e saj në xhami, hipostaza e saj e ndërmjetësisë bëhet dhe më e theksuar).

Shqipëria, si rrallë ndonjë vend tjetër, ka ndjerë në shpinën e saj, ndeshjen e gjatë midis botës romano-perëndimore me atë ballkanike-bizantine. Perëndimorët kanë pasur si qëllim pushtimin e Gadishullit Ballkanik me kufirin final Kostandinopojën. Lindorët (bizantët, bullgarët, serbët, osmanët donin ta përdornin Shqipërinë për të dalë në Detin Adriatik dhe për të mbërritur në Itali. (E. Çabej)

Kjo gjendje e ndërmjetme midis Lindjes dhe Perëndimit, mes Athinës dhe Romës, së bashku me prirjen për konservimin e trajtave etnike kanë formësuar përfundimisht fizionominë specifike të Shqipërisë: vend i krishterë, pjesërisht i myslimanizuar, i ndodhur në mes dy kulturave të mëdha e të dallueshme nga njëra tjetra. Kjo hipostazë sugjerohet nga një lexim simbolik i tekstit të Kadaresë. Në gjithë paradigmën e tyre fjalët-çelëse janë antonimike, që shënojnë kundërshti të shumëfishta :mashkullor-femëror, krishterë-mysliman, ndërtim-shembje, sulmues-mbrojtës, kryq-gjysmëhënë, fitues-humbës, i përgjumur-i zgjuar.

Sugjerimi fiksional, që na ofron Kadare është: arkitekt (ndërtim apo shembje, apo kombinimi i të dyjave), njeri (mashkullaritet apo femininitet, apo kombinimi i të dyjave) fe (krishterim apo myslimanizëm, apo kombinimi i të dyjave).

Në personazhin e Arkitekt kaurit duket se takohen dy fillesa të kundërta: mashkullorja dhe femërorja, krishterimi dhe myslimanizmi, pajtimi që duhet të ndodhë jashtë tij si ngritje-shembje e kishës-xhami apo si shkrirja e dy drejtimeve të kundërta, madje ai kishte lindur më 23 shtator, që në shumë vende i thoshin sanatadita – të kam zgjedhur për këtë sepse ti je më i zoti dhe…më i përshtatshmi,-Ti je i vetmi që je në mes…as i krishterë as mysliman…madje kam dëgjuar se je një midisës…as burrë, as grua…Arkitekti ishte më i bardhë se gëlqerja. Sytë e perandorit ishin ngulur prapë te qendra e trupit të tjetrit.-Deledashët tek ne i mbajnë për të shenjtë,-vazhdoi, me po atë zë të lodhur. Ndaj ty po të besoj qendrën e botës “.

Duke parë tregimin si metatekst, për njohësit e veprës së Kadaresë, ky personazh është ravijëzuar njëherë në romanin “Kështjella”. Përpos përkimeve të tjera, periudha historike kur zhvillohen ngjarjet është e përafërt. Në roman ngjarjet janë vendosur në fundin e viteve 40, ndërsa rënia e Kostandinopojës, ka ndodhur gjegjësisht më 1453. Në të dyja tekstet personazhi kaur është një dinjitar i lartë në strukturat ushtarake, otomane-lidhjet me të kaluarën e tij të krishterë mbeten të gjalla . Dallohet si profesionist i zoti dhe në të dyja rastet është epileptik. Marrëdhëniet e arkitektit me Zotin, me kishën-xhami, me hierarkinë ushtarake janë disi të veçanta, falë ndërtimit të tij anatomo-fiziologjik të pazakonshëm. Ai shquhet si arkitekt i madh, pezmi fiziologjik, libidoja e pakënaqur, duket se mund të kompensohet përmes shkarkimit të energjive në krijimin artistik. Raportet më komplekse të personazhit janë ato të artit me seksualitetin (hermafroditë janë engjëjt dhe demonët).

Seksualiteti dhe krijimi artistik janë bërë objekt studimi i kritikës psikanalitike tradicionale. Sipas Freud-it, veprat artistike janë disa kënaqësi imagjinare të dëshirave inkoshiente. Freud-i nuk është marrë me kritikë letrare, por përpjekja e tij intelektuale drejt krijimit letrar apo veprave të artit figurativ, ashtu si dhe drejt biografisë të njerëzve të artit, ka një karakter eksperimental. Freud-i provon të verifikojë metodën, për një ilustrim më të mirë të saj, ofron të dhëna dhe nga fusha të tjera të kulturës. Nganjëherë është i preokupuar për simbole latente të veprave të artit (Edipi, Hamleti), herë të tjera merret me biografinë e autorëve (Leonardo da Vinçi, Dostojevski) etj. Interesante mund të duket përqasja e personazhit Arkitekt kauri me atë që do të bënte Freud-i në esenë tij “Një kujtim nga fëmijëria e Leonardo da Vinçit”. Sipas dijetarit austriak, gjeniu i Rilindjes Europiane është përkushtuar më shumë kërkimeve dhe eksperimenteve, aq sa një pjesë të madhe të tyre nuk u shkoi deri në fund, duke kërkuar gjithmonë gjëra të reja mbetej, diçka e papërfunduar (nga shkaku i papërcaktueshmërisë së tij seksuale) Arkitekti, personazh fiksional i Ismail Kadaresë, me Leonardo da Vinçin, kanë të përbashkët papërcaktimin seksual dhe realizimin e tyre në krijimtari artistike. Krijimi ka vlera kompesatore. Këtë radhë arkitekti duhet të realizojë diçka, që është në harmoni me natyrën e tij fiziologjike-tjetërsimin e kishës në xhami. Nuk di ç’të bëjë: ta ndërtojë apo ta shkatërrojë? Të gjejë një zgjidhje kompromisi? Si një modalitet të skajshëm ai mendon pajtimin, ndryshe thënë, të ngurtësojë një formë të ndërmjetme “midis” prandaj “midisi” është konceptuar në formë metonimike. Simbolet bashkëjetojnë paralelisht, duke kompletuar vertikalitetin e tekstit, në gjithë paradigmën e tij, me shenja, objekte, dukuri, procese të papërcaktuara që i shërbejnë konceptimit metonimik të tekstit. Kadareja përpiqet të pajtojë elementët e kundërta të botës, duke shtruar pyetjen: Ç’do të ndodhë me drejtpeshimin e botës? “Ishte padyshim ngrehina e vetme në botë që vihej përpara provës së ndërrimit. S’besonte se do t’ia shkulte përnjëmend krishterimin, më shumë shpresonte ta kthente në shtëpinë e parë ku do të rrinin nën të njëjtën pullaz dy fetë e mëdha të botës“.

Gjatë hamendësimeve për fitoren e njërës fe ndaj tjetrës në të ardhmen kishë -xhami, autori do të na japë një alternativë të re: “Shumica, ashtu siç pritej, e kishin kuptuar këtë ndërrim si ngadhënjim të islamizmit. Një pjesë, më e vogël, përkundrazi si një qëndresë të krishterimit. Kurse disa të paktë kishin kapur një kumt të ri: kapërcimin e së pamundurës”

Dikotomia e personazhit do të reflektohet dhe në plan kulturor dhe gjegjësisht do të marrë dhe forma gjuhësore. Mënyra e reagimit të personazhit, gjendja e tij midis dy botëve, manifestohet dhe në formulat e mirësjelljes që u takojnë kulturave të ndryshme: “Ishte i vetmi që e thërriste “madhëri” dhe “imzot”, sipas mënyrës së kaurëve. Por atij i pëlqente”

Këto simbioza kulturore dhe fetare, në ndërgjegjen e arkitektit, jetojnë bashkë me strukturën bio-psikologjike të tij dhe përbëjnë bazën e një bashkëjetese tjetër: mes shpirtit të krishterë, që ndihej në çdo gur, kolonë, objekt të kishës dhe, “veshjes” myslimane, që ajo (kisha) duhej ta vishte pas rënies së Kostandinopojës.

Proza mbyllet me një skenë hermetike dhe entropike. Arkitekti identifikohet me një kolonë”, të ngjashme” seksualisht me të, në një idil dashuror, tragjik për nga ndërtimi anatomik – me mungesën e seksit, “Qyshse e mbështete qendrën e trupit tënd pas meje dhe unë e ndjeva atë heshtje tempulli, e kuptova se ti je ndryshe nga ata. Ti je si unë“.

Nga pikëpamja tematike proza bën pjesë në veprat e “Perandorisë Otomane”. Autorin, dhe këtë radhë nuk e preokupon ekzotizmi oriental, por e ka përdorur atë si pretekst për të shpjeguar dukuritë e shekullit të 20, prosede tipologjike e njohur e veprës së tij. Proza në fjalë është shumëdimensionale dhe e hapur për më shumë interpretime, ajo lejon lëçitje që nga ajo tradicionale deri tek ajo politike dhe alegorike. Teksti ka marrëdhënie ndërvarësie me nëntekstin. Kemi mendimin se tregimi është një aluzion për një kontekst aktual përpos atij universal. Pas daljes nga totalitarizmi vendet ish-komuniste ndodhen jashtë Europës, megjithëse tendencat shpirtërore dhe politike drejtohen drejt saj. Ato ndodhen midis kapitalizmit dhe socializmit. Kjo gjendje ende e papërcaktuar apo e ndërmjetme që ruhet edhe në planin fetar shënon hipostazën specifike të Shqipërisë së sotme.

Tregimi “Kisha e Shën Sofisë” ka në bazë të saj një sfond psikologjik, armaturë, ku zhvillohet domethënia historike. Përmes thelbit të saj simbolik, “Kisha e Shën Sofisë” e grish lëçitësin e sotëm për bashkëjetesë. (Mapo.al)